Site Rengi

DOLAR 5,8091
EURO 6,4250
ALTIN 272,7
BIST 108.786
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul 12°C
Az Bulutlu

Lale Soğanının Özellikleri: Nasıl Oluşur, Ne İşe Yarar Hakkında Bilgi

Lale Soğanının Özellikleri: Nasıl Oluşur, Ne İşe Yarar Hakkında Bilgi
02.05.2019
239
A+
A-

LALE SOĞANI NEDİR

GÖZLEME ÇAĞRI

1          — Bildiğiniz soğanla lale soğanını karşılaştırınız. Hangi yönden birbirlerine benziyorlar? Sonra dikeyine keserek nasıl oluştuklarını inceleyiniz.

2          — Şimdi de bir başka lale soğanını suya sokun sabırla bekleyiniz. Onun yeşerdiğini ve her gün değiştiğini göreceksiniz.

3          — Birkaç lale alınız: Yaprakları nasıldır, yaprak sapları var mıdır ve damarları nasıldır?

Çiçeği inceleyin: Taçlarla çanak yapraklarını birbirinden ayırt edebiliyor musunuz? Erkeklik ve dişilik organları nasıldır?

LALE SOĞANI NE İŞE YARAR

Bazı kaynaklara göre lalenin anavatanı Asya olarak bilinir. Selçukluların sanat eserlerinde lale resmi ve motiflerine geniş yer verilmiştir. Türk çinilerine, halı ve kilimlerine, cami, türbe, medrese gibi mimari eserlerin duvarlarına her renkten lale işlenirdi.

Yine bazı kaynaklara göre 1600 yıllarında Türk sultanın muhteşem bahçelerini gezen Belçika elçisi bu çiçeği çok beğenerek, soğanını Avrupa’ya götürdü ve Avrupa’da bir «lale deliliği» başladı. Osmanlı İmparatorluğunda da «Lale Devri» adı verilen dönemde çok önem kazanan lale, devrin çiçeği haline geldi.

LALE SOĞANI NASIL OLUŞUR

Herhangi bir çiçekçiden veya başka bir yerden bulabileceğiniz birkaç lale soğanından birini uzunlamasına kesiniz ve i çerisinin nasıl oluştuğunu inceleyiniz: Dış tarafında koyu renkli biraz kuruca yapraklar bulunur (koruyucu yaprak). İç taraftaki yapraklar ise beyaz, etli ve yedek cevherlerden zengin bir haldedir (biriktirici yapraklar). Özekinde etli bir rondelaya dayanan yeşil bir sap göreceksiniz. Rondelanın altındaki incecik ipliklerden kökler çıkar (sağ üstteki resim). Şimdi başka bir soğanı fakat bu defa düzeyine kesiniz; böylelikle koruyucu ve biriktirici yaprakların gelecekteki bitki etrafında nasıl yerleştiklerini inceleyebileceksiniz.

Soğanlı bitkilerin evlerde yetiştirilmesine yarayan cam saksı veya sürahilerden üç dört tane bularak (bunlar için tohum ve tarım araçları satan mağazalara başvurmanız lazımdır) bunları su ile doldurunuz ve soğanları ancak suya dokunacak şekilde içine oturtunuz.

Şimdi hepsini karanlık bir yerde birkaç gün bıraktıktan sonra soğanları dikeyine kesiniz; ama hepsini değil, bu işi birer haftalık aralıklarla yapınız.

Böylece soğanın geçireceği değişiklikleri inceleyebilirsiniz.

SOĞAN YEDEK BESİN DEPOSUDUR

Her soğandan bir sapçık çıkar. Bu sapçık ufak demet halindeki kökleriyle suyu emerek yedek cevherlerle beslenecek ve kendisini çerçeveleyen yaprakları beyaz ve şişkin bir hale koyacaklardır. Gerçekte yalnız su ile hiçbir canlı varlık hatta basit bir bitki bile yaşayamaz. Bitkiler besinlerini topraktan alırlar ama soğanlar, yetişecek bitkiye gerekli besini sağlayabilecek yetenekte gerçek bir yiyecek deposudur.

Son soğan çiçek açtığı zaman onu sürahiden veya topraktan (toprağa dikmişseniz) çıkarın ve dikeyine kesin. Göreceksiniz ki, başlangıçta şişkin olan yapraklar boşalmış, solmuş bir haldedirler. Çünkü bütün besini gelişen bitki için vermişlerdir.

Bu arada içe doğru yeni bir tomurcuk oluşur. Yedek maddeleri kendinde bulunduran bu yeni tomurcuk —kesmeseydiniz— gelecek ilkbaharda aynı evrelerini tekrarlayarak, yeniden gelişirdi. Acaba yedek cevher nedir? Bu sorunun cevabını öğrenebilmek için, şimdi söyleyeceğimiz yolda bir analiz yapınız:

Artık çiçeklenmesi durmuş olan soğanı, birkaç tane şişkin (yeni tomurcuğun), birkaç tane de solmuş yaprağı küçük parçalara kesin. Şimdi biraz tentürdiyot alarak suya karıştırınız ve sonra da dilimcikleri ayrı ayrı kaplarda suya daldırın. Göreceksiniz ki şişkin yaprak dilimciklerini kaplayan su maviye boyayacaktır. Bu onların içinde nişasta bulunduğunu açıklar. (Hatırlar mısınız, nişastayı ortaya çıkarmak için kaç defa tentürdiyot kullanmıştık) . Bu olay sırasında diğerleri ya renksiz kalacak veya hafif bir renk bağlayacaklardır. Bu son dilimciklerde nişasta hemen hemen kaybolmuştur (soldaki fotoğrafa bakın).

Şimdi soğanı hemen hemen iyice öğrendiğinize göre bitkinin incelenmesine geçelim.

Gövde ince silindir biçiminde, 3050 santim uzunluğundadır. Tepesinde, bir çiçekle sonuçlanır.

Sap boyunca uzun yapılı, oldukça dolgun ve paralel damarlı 34 yaprak bulunur.

Çiçek; bunlarda diğer çiçeklerde görülen şekilde çanakyaprağa rastlanmaz. Altı tane taçyaprağı vardır ki, bunlardan dış dairede olan üç tanesi çanak ödevini görür. Buna tepeli (çanak veya taç yaprak denilemeyecek biçimdeki çiçek kısımlarına verilen ad) denir.

Lale altı erkeklik ve bir dişilik organından oluşmuştur.

Bu dişilik organı üç kısma bölünmüş bir tepecikle sonuçlanır.

Solmuş iki lale çiçeğinin dişilik organlarını çıkarın; bunlardan birini yatay diğerini de dikey olarak kesin. Birinci halde yumurtacıkları içinde barındıran üç gözcük açıkça ortaya çıkacaktır, ikinci haldeyse, bütün bir göz içinde yumurtacıkların nasıl sıralandığını çok iyi göreceksiniz.

Döllenmeden sonra yumurtalık kuru bir meyveye dönüşerek kapsül şeklini alır.

Süslü tarhlar yapılan bahçelerde genellikle bulunur. Ticari amaçlarla da yetiştirilir.

LALE SOĞANI EKİMİ

Lale yumuşak, iyi gübrelenmiş ve kireç siz toprağı sever. Tohum olarak da ekilebilir ama erken bir çiçeklenme için doğrudan doğruya soğanları toprağa gömülür.

GÖZDEN GEÇİRME VE BİLGİYİ KONTROL

1          — Tarihini, özelliklerini (kök, sap, yapraklar, çiçekler, soğan), nerede bulunduğunu, nasıl ekildiğini belirterek laleyi anlatın.

2          — Yalnızca suya konmuş olan bir lale soğanı nasıl büyür ve güzel bir çiçek verir?

3          — Bir soğanın tam bir nişasta deposu olduğunu nasıl açıklarsınız?

4          — Çanakyaprakları, taç yaprakları ve tepali arasında ne fark vardır?

5          — Lalenin meyvesine ne denir?

6          — Lalenin nasıl yetiştirildiğini, bakımını, çeşitlerini ve özelliklerini bir çiçekçiye sorun.

7          — Lale ekiminde ileri gitmiş olan Avrupa devletinin adını biliyor musunuz?

8          — Lalenin benzerleri hangileridir ve zambakgillerin ne gibi özellikleri vardır?

9          — Zambakgiller familyasına bağlı bitkiler arasında süs amacıyla veya eczacılıkta kullanılmak üzere yetiştirilenleri ayırabilir misiniz?

GÖZLEMLER (*) ARAŞTIRMALAR (**) PRATİK DENEYLER (***)

1          (**) Cam kaplarda yetiştirilebilen ve çiçek açan diğer bitkileri biliyor musunuz?

2          (***) Bir lalenin nasıl büyüdüğünü izlemek için birkaç soğanı toprağa dikin, sonra lalenin özelliklerini zambak ve glayöllerinkiyle karşılaştırın.

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.